Category Archives: Religion and Politics

Chapter in forthcoming volume on Religion, Pluralism, and Reconciling Difference

The description of the volume, edited by W. Cole Durham Jr. and Donlu Thayer, reads as follows:

‘We live in an increasingly pluralized world. This sociological reality has become the irreversible destiny of humankind. Even once religiously homogeneous societies are becoming increasingly diverse. Religious freedom is modernity’s most profound if sometimes forgotten answer to the resulting social pressures, but the tide of pluralization threatens to overwhelm that freedom’s stabilizing force.

Religion, Pluralism, and Reconciling Difference is aimed at exploring differing ways of grappling with the resulting tensions, and then asking, will the tensions ultimately yield poisonous polarization that erodes all hope of meaningful community? Or can the tradition and the institutions protecting freedom of religion or belief be developed and applied in ways that (still) foster productive interactions, stability, and peace?

This volume brings together vital and thoughtful contributions treating aspects of these mounting worldwide tensions concerning the relationship between religious diversity and social harmony. The first section explores controversies surrounding religious pluralism from different starting points, including religious, political, and legal standpoints. The second section examines different geographical perspectives on pluralism. Experts from North and South America, Europe, Africa, and the Middle East address these issues and suggest not only how social institutions can reduce tensions, but also how religious pluralism itself can bolster needed civil society.’

For the table of contents of the volume, see:

My chapter is titled: ‘Western “Civic Totalism”, Sovereignty of the People, and the Need for Limited Government’.

For more information, and to order, see:

See also:

Paper presentation during third bi-annual ICLARS conference in Virginia, United States

Blogpost ‘Religious Freedom, Eastern Ethical Monism, and Western “Civic Totalism”‘

International Conference on “The Rule of Law with Chinese Characteristics in Transition”

Signatory to Amicus effort in Lautsi case before European Court of Human Rights (2010)

In 2010, Notre Dame Professor of Law Paolo Carozza led ‘a group of more than 50 law professors from 15 countries who have submitted written comments asking the Grand Chamber of the European Court of Human Rights to overturn a seven-judge panel’s ruling that crucifixes may not be displayed in Italian classrooms. (…)

“The challenges of religious pluralism in contemporary Europe can’t be resolved through the false premise that banning religious symbols from public spaces is somehow a ‘neutral’ position,” Carozza said. “Pluralism must be achieved through a genuine dialogue among the religious traditions of the European peoples, a dialogue that becomes impossible if the symbols representing the historic traditions of the continent are excised from public life, including education.”

Working with European colleagues, Carozza assembled a coalition of prominent legal scholars from across Europe, including former constitutional court judges from three countries, to intervene as amicus curiae in the case. The group is being represented by The Becket Fund for Religious Liberty. (…)

In their friend-of-the-court brief, the law professors argue that the panel’s ruling needlessly threatens the wide variety of religious symbols on display on public property all over Europe, including national flags, coats of arms, and public art. The professors also warn that the panel’s decision risks setting off a widespread conflict between government and religion. Given the wide diversity of religious practices across Europe, it makes little sense to try to create a secularist “common denominator.” Rather, they contend, the Court should give states substantial leeway to structure the church-state relationship in harmony with tradition, history and culture.

“One of the cornerstones of the construction of modern Europe was precisely the acceptance of a wide variety of practices regarding religion and public life in the various states of the region,” Carozza said. “The European Court of Human Rights has in its best moments been protective of that rich and important diversity of cultures among the peoples of Europe, but the Chamber in this case betrayed that ideal by imposing a very narrow and uniform model of what is required of the state.”’


You can read the brief, to which I was a signatory and which was rejected by the Court, here:

See also:

A Test of Faith? Religious Diversity and Accommodation in the European Workplace

Article in Muslim World Journal of Human Rights (2011)

Chapter in volume on Law and Religion in the 21st Century. Relations between States and Religious Communities (2010)

Chapter on ‘The Boundaries of Faith-Based Organizations in Europe’ in forthcoming Research Handbook on Law and Religion

The description of the edited volume reads as follows:

‘Offering an interdisciplinary, international and philosophical perspective, this comprehensive Handbook explores both perennial and recent legal issues that concern the modern state and its interaction with religious communities and individuals.

Providing in-depth, original analysis the book includes studies of a wide array of nation-states, such as India and Turkey, which each have their own complex issues centred on law, religion and the interactions between the two. Longstanding issues of religious liberty are explored such as the right of conscientious objection, religious confession privilege and the wearing of religious apparel. The contested meanings of the secular state and religious neutrality are revisited from different perspectives and the reality of the international human rights protections for religious freedom are analysed.

Timely and astute, this discerning Handbook will be a valuable resource for both academics and researchers interested in the many topics surrounding law and religion. Lawyers and practitioners will also appreciate the clarity with which the rights of religious liberty, and the challenges in making these compatible with state law, are presented.’

The Research Handbook, to be published with Edward Elgar in September 2018, is edited by Rex Ahdar, Faculty of Law, University of Otago, New Zealand.

My own chapter is entitled: ‘The Boundaries of Faith-Based Organizations in Europe.’

Other contributors to the volume include: R. Albert, B.L. Berger, J.E. Buckingham, P. Dane, J. Harrison, M.A. Helfand, M. Hill, A. Koppelman, I. Leigh, J. Neo, Y. Rosnai, R. Sandberg, S.D. Smith, K. Thompson and F. Venter.

See for the full table of contents, and order information:

See also:

Paper presentation during XXI World Congress of the International Association for the History of Religions

New volume on ‘Religion and Civil Society: The Changing Faces of Religion and Secularity’

NWO to finance research project ‘Religion Renegotiated: Faith-Based Organizations and the State in the Netherlands since the 1960s’


Upcoming Speaking Engagement: The Fifth ICLARS Conference – Living Together in Diversity: Strategies from Law and Religion

The conference will take place at the Pontifical Catholic University of Rio de Janeiro (Departamento de Direito), Brasil, from 12-14 September 2018

I will be addressing the question: “Can natural law serve as foundation for a truly universal right to freedom of religion or belief?”

Other speakers during the conference include: Silvio Ferrari (University of Milan, Italy), Mark Hill (Cardiff University, United Kingdom), Ewelina Ochab (University of Kent), Ahmed Salisu Garba (Law Bauchi State University, Nigeria), Neil Foster (Newcastle Law School, Australia), Brett Scharffs (BrighamYoung University, USA), Rick Garnett (University of Notre Dame, USA), Javier Martínez-Torrón (Universidad Complutense de Madrid, España), John Inazu (Washington University, USA), Gerhard Robbers (Trier), Jan Figel (EU Special Envoy on Religious Freedom), Jessica Giles (The Open University, United Kingdom), Zachary Calo (Hamad Bin Khalifa University, Qatar), Pieter Coertzen (Stellenbosch University, South Africa), Li-Ann Thio (National University of Singapore Faculty of Law, Singapore), and Cole Durham (Brigham Young University, USA).

For the full program, see:

See also:

Review of book on ‘Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human’

Panel Chair and Presenter, First Annual Conference, European Academy of Religion, Bologna, 5-8 March, 2018

Paper presentation during third bi-annual ICLARS conference in Virginia, United States

Review of book on ‘Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human’

UPDATE: see also this press release in Dutch:

Very grateful to Robert Joustra for taking the time to write this review of my book for the Review of Faith & International Affairs – worth the read also because of the other literature he references along the way and the difficult questions it raises:

‘The Review of Faith & International Affairs is published out of the Center on Faith & International Affairs (CFIA) at the Institute for Global Engagement.’

See also:

Press Release: ‘Hans-Martien ten Napel has book published “Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human”’

Interview on project on ‘Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom’

Law and Religious Freedom Book Panel at the Annual Meetings of the American Academy of Religion and the Society of Biblical Literature, Boston, Friday, November 17 at 4 PM – 6 PM EST


Call for Papers, Panel on Public Theology and its potential for Law and Religion scholarship

UPDATE: see for the call:

I am currently putting together a panel for the 2018 conference of the European Academy of Religion on the question of what, if anything, law and religion scholarship can learn from public theology works such as James K.A. Smith’s Awaiting the King. Anyone interested in joining the panel, please let me know. The draft description of the panel reads as follows:

This panel considers James K.A. Smith’s Cultural Liturgies (Desiring the King, Imagining the King, Awaiting the King) and discusses the potential for scholars in Law and Religion to engage with his public theology along the lines of the legal-theological approach as recently suggested by Stefanus Hendrianto in the journal Law and Method. The panel examines Smith’s reservations concerning natural law doctrine as can be found in Judaism, Christianity, and Islam, among other traditions. It explores the potential to use perspectives from Smith’s public theology – in connection with other Christians thinkers such as Augustine – as a legal-theoretical alternative to ideas advanced by Ronald Dworkin and Jürgen Habermas. It will further consider the relevance of Smith’s work in the more general context of public administration. The organizers welcome paper proposals engaging other public theologies than Smith’s, as long as the focus remains on their potential for law and religion scholarship.

For information on the conference, see:

See also:

Panel Chair and Presenter, First Annual Conference, European Academy of Religion, Bologna, 5-8 March, 2018

Upcoming Speaking Engagement: Annual Conference of the European Academy of Religion, Bologna, March 5-8, 2018

Law and Religious Freedom Book Panel at the Annual Meetings of the American Academy of Religion and the Society of Biblical Literature, Boston, Friday, November 17, 2017, 4 PM – 6 PM EST (II)


Advanced Course on ‘The Relevance of the Federalist Papers Today’

In 2015, renowned progressive legal scholar Sanford Levinson published a book, entitled An Argument Open to All. Reading the Federalist in the 21st Century. In this lecture, we will look at some of Levinson’s findings regarding ‘the most important work in political science ever written in the United States’, and also ask ourselves the question: where does he go wrong?

I will be teaching the course as part of Acton University 2018, 19-22 June, Grand Rapids, MI.

Acton University is a unique, four-day exploration of the intellectual foundations of a free society. Guided by a distinguished, international faculty, Acton University is an opportunity to deepen your knowledge and integrate philosophy, theology, business, development – with sound, market based, economics.’

For more information, see:

See also:

Participant, Acton University, June 20-23 2017, Grand Rapids, Michigan (I)

Participant, Acton University, June 20-23 2017, Grand Rapids, Michigan (II)

Bijdrage aan bundel De Federalist Papers. Bakermat van het moderne constitutionalisme (2018)


Bijdrage aan bundel De Federalist Papers. Bakermat van het moderne constitutionalisme (2018)

‘De Federalist Papers worden zeer geprezen door vele presidenten van de V.S., waaronder Washington, Jefferson en Theodore Roosevelt. Het Amerikaanse Hooggerechtshof citeert er tot op de dag van vandaag regelmatig uit als maatgevend voor de uitleg van de Constitutie. En politiek historicus Clinton Rossiter noemt ze ‘the most important work in political science that has ever been written, or is likely ever to be written, in the United States.’ Een werk dat volgens Tocqueville, de auteur van hét standaardwerk over democratie, ‘overal ter wereld gelezen zou moeten worden door wie in politiek en recht is geïnteresseerd’. In deze bundel worden de Federalist Papers, voor het eerst in de geschiedenis van de Lage Landen, voor een Nederlandstalig publiek ingeleid en becommentarieerd.’


Op deze plaats kan ook worden doorgeklikt naar de inhoudsopgave en de inleiding van de buindel.

Mijn eigen bijdrage aan de bundel, die onder redactie staat van Paul de Hert, Andreas Kinneging en Gerard Versluis, is getiteld: ‘Think for yourselves? N.a.v. Sanford Levinson, An Argument Open to All. Reading The Federalist in the 21st Century (2015)’.

Een niet-definitieve versie versier van deze bijdrage, zonder notenapparaat, valt te lezen in een eerdere reeks posten op dit blog:

Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (VI, slot): Levinson, de bloedverwant

Zie voorts:

Upcoming Speaking Engagement: Symposium The Federalist Papers, Brussel, 20 april 2017

Participant, ‘Great Transformations: Political Science and the Big Questions of Our Time’, 2016 APSA Annual Meeting, Philadelphia, PA, September 1-4



Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (V): Trump

Dit is het vijfde deel van een nieuwe serie blogposts gebaseerd op een bijdrage die ik een jaar geleden, op 20 april 2017, leverde aan een symposium over The Federalist Papers. Het symposium, dat plaatsvond in Brussel, was georganiseerd door De Debatten. ‘De Debatten is een initiatief van de Vrije Universiteit Brussel met de Universiteit Leiden en als Nederlandstalig forum een vaste waarde onder rechtsfilosofen en rechtshistorici uit de Lage Landen en een groeiende waarde binnen de wereld van de politieke filosofie.’ De bijdrage is onlangs ook, in definiteve vorm en voorzien van notenapparaat, gepubliceerd. Meer informatie daarover volgt nog.

Deze laatste opmerking van Levinson brengt ons als vanzelf bij de verkiezing van Donald Trump tot President, die een jaar na de verschijning van An Argument Open to All. Reading the Federalist heeft plaatsgevonden. Zoals niet geheel verwonderlijk is voor een progressieve liberaal, heeft Levinson zich reeds tijdens de campagne bij herhaling kritisch over Trump uitgelaten. Daarbij heeft hij bepaald geen blad voor de mond genomen, zoals wij hierna nog zullen zien. Een boeiende vraag is wat het feit dat Trump, ondanks de reserves die Levinson en anderen jegens hem koesterden, toch is gekozen, voor eventuele implicaties heeft voor de opvattingen van Levinson inzake de wenselijkheid van ‘popular constitutionalism’. Ook bijvoorbeeld sommige conservatieve intellectuelen koesterden bezwaren tegen de kandidatuur van Trump. Blijft Levinson ook onder de huidige politieke omstandigheden voorstander van een bijstelling van het Amerikaanse bestel die het eenvoudiger zou maken voor een meerderheid als de huidige Republikeinse om haar politieke wil door te drukken?

De verkiezing van Trump heeft potentieel ook implicaties voor het vertrouwen dat Levinson stelt in het electoraat, wanneer hij een nieuwe Constitutionele Conventie bepleit. Terecht wijst hij erop dat tegenstanders van een dergelijke Conventie deels worden gedreven door vrees voor een daartoe onvoldoende toegerust electoraat. Consequent doorredenerend zou je in dat geval ook niet moeten doorgaan met het houden van periodieke verkiezingen, al is ook verdedigbaar dat het kiezen van politici onder een vigerende constitutie een lager niveau van reflectie vereist dan het ontwerpen of ingrijpend herzien van die constitutie zelf. De – opnieuw spannende – vraag is wat de verkiezing van Trump met Levinson heeft gedaan, waar het zijn op zichzelf prijzenswaardige vertrouwen in het hedendaagse Amerikaanse electoraat betreft. Is op dit moment de tijd wel rijp te noemen voor een nieuwe exercitie als die van Publius van 250 jaar geleden, ondanks de gebreken die het Amerikaanse politieke bestel mag vertonen?

Het aardige is dat deze vragen niet alleen gesteld kunnen worden, maar er ook een antwoord op te geven valt, dankzij een gepubliceerde mailwisseling tussen Levinson en Jack M. Balkin, hoogleraar staatsrecht en het Eerste Amendement aan Yale. Balkin is eveneens een progressieve liberaal. Toch zit hij, zoals aanstonds zal blijken, beduidend anders in het onderwerp ‘popular constitutionalism’ dan Levinson. De mailwisseling tussen Balkin en Levinson, gepubliceerd onder de titel ‘Democracy and Dysfunction’, speelde zich af in de periode tussen 29 september 2015 en 3 december 2016. De presidentsverkiezingen waren op 8 november 2016.

Voor de opvattingen van Levinson over de kandidatuur van Trump, en over zijn kandidaat voor het vice-presidentschap Mike Pence, is een mail van hem van 1 augustus 2016 illustratief, waarin hij Trump bestempelt als ‘a narcissistic sociopath’ die het verdient om verslagen te worden. Het zou een ‘utter calamity’ zijn voor de Verenigde Staten en de hele wereld indien hij toch werd verkozen. In dat geval voorzag Levinson allerlei zwarte scenario’s, uiteenlopend van secessiebewegingen in New England en Californië tot een ‘de facto military coup’ in de vorm van een weigering om bepaalde bevelen uit te oefenen van een niet of onvoldoende gekwalificeerde opperbevelhebber. Een en ander naast massademonstraties en rellen bij gelegenheid van Trump’s inauguratie en de weigering van de Senaat om de meeste benoemingen goed te keuren. Misschien nog het meest rooskleurige scenario was dat Trump snel uit zijn ambt zou worden gezet en zijn kandidaat voor het vice-presidentschap Pence het roer zou overnemen. Toch was ook dit een bijzonder aantrekkelijk alternatief, nu Pence op eigen kracht het waarschijnlijk nooit tot president zou brengen in een regliere verkiezing.

Het wekt in het licht van dergelijke kwalificaties en opvattingen nauweijks verbazing dat Levinson de daadwerkelijke verkiezing van Trump tot President enkele maanden later zeer zorgelijk acht. Op 26 november 2016 schrijft hij aan Balkin van oordeel te zijn dat de Verenigde Staten ‘in the most serious existential internal crisis since 1860’ verkeert. Tevens geeft hij aan er na de verkiezingen bij de Republikeinse afgevaardigden naar het Electoral College op te hebben aangedrongen om ‘reflection and choice’ te betonen bij het maken van een keuze, zoals het college oorspronkelijk ook werd geacht te doen. Dit bij wijze van alternatief voor het eenvoudig handelen als ‘lemmings committed to a potentially suicidal choice for the nation’. Deze laatste ‘move’, het doen van een beroep op Republikeinse leden van het kiescollege is beduidend minder voor de hand liggend, aangezien Levinson zich eerder tegen het voortbestaan van uitgerekend deze instelling heeft uitgesproken. Het zou een van de belemmeringen zijn die de volledige doorwerking van de volkswil in het Amerikaanse bestel bemoeilijken en om deze reden tijdens de beoogde nieuwe Constitutionele Conventie voor afschaffing in aanmerking komen.

Balkin grijpt dit punt dan ook aan om genadeloos het dubbele in de opvattingen van Levinson aan de kaak te stellen. De laatste heeft er reeds gedurende een jaar in de mailwisseling op aangedrongen dat gebruik zou worden gemaakt van deze en andere ‘failsafes, these defenses of republican government’. Dit ondanks het feit dat hij er, evenmin als Balkin overigens, onder normale omstandigheden en specifiek het kiescollege zelfs heeft aangeduid als toonvoorbeeld van hetgeen er ondemocratisch is aan de Amerikaanse Grondwet. Nu zou er, volgens dezelfde Levinson, echter druk moeten worden uitgeoefend op de leden ervan om op 19 december 2016 hun stem op iemand anders uit te brengen dan Trump. Balkin attendeert erop dat nu blijkt hoe belangrijk het is dat, bijvoorbeeld in het geval van een demagoog die verkozen is op een programma dat in het teken staat van verandering, het doorvoeren van dergelijke verandering op voorhand zo moeilijk mogelijk wordt gemaakt. Het is niet per definitie democratisch, indien een nieuwe regering over ongebreidelde macht beschikt om haar ambities te realiseren. Integendeel, het is van belang dat het constitutionele bestel veiligheidskleppen bevat die dergelijke pogingen ernstig kunnen bemoeilijken. ‘To defeat a demagogue like Trump, in other words, one must use the tools that you, Sandy, have repeatedly denounced as making our Constitution undemocratic’, aldus Balkin.

In dit kader komt Balkin onder meer ook te spreken over het idee van nationale referenda, dat Levinson in het verleden heeft gelanceerd om de politieke patstelling in Washington te doorbreken. President Obama had, zeker tijdens zijn tweede termijn, immers de grootste moeite om een aantal beleidsvoornemens door het Congres te krijgen. Nationale referenda zouden hierbij behulpzaam kunnen zijn, had Levinson geopperd. Balkin wijst van zijn kant echter op het gevaar dat referenda kunnen inhouden wanneer een demagoog aan de macht is gekomen. Een dergelijke politicus is er immers bij uitstek op gericht ‘to circumvent established forms of lawmaking to project his power and identify his will with the will of the people’. Het is een argument dat in de Nederlandse discussie over het referendum in deze vorm niet is gebruikt, maar met de opkomst van het populisme in Europa ook hier niet lager zonder meer veronachtzaamd lijkt te kunnen worden.

Ook het idee van de Constitutionele Conventie als zodanig, waarmee Levinson dergelijke hervormingen hoopte te kunnen realiseren, stelt Balkin althans voor het moment onder kritiek. Het zou de slechtst denkbare timing zijn om daarop te blijven aandringen, nu er juist een demagoog aan de macht was gekomen. Trump was verkozen op een populistisch programma dat het bestaande constitutionele bestel wilde opblazen. Dat betekende dat zeker ook een deel van zijn aanhang de behoefte zou kunnen voelen om aan een Constitutionele Conventie deel te nemen. In het beste geval zou er, gegeven de tijdens de verkiezingscampagne aan het licht gekomen verdeeldheid in de samenleving, geen overeenstemming bereikt kunnen worden over de door te voeren hervormingen. Er bestond echter ook het risico dat Trump met zijn gebleken charisma zowel de Conventie als de door Republikeinen gedomineerde wetgevende vergaderingen van de staten naar zijn hand zou weten te zetten. In het laatste geval waren hervormingen in autoritaire richting denkbaar, zoals die momenteel bijvoorbeeld ook in Hongarije en Polen plaatsvinden. Met andere woorden, aldus Balkin aan Levinson, ‘[e]ven if you are correct that we need new constitutional amendments, the moment for an Article V convention can’t arise until the demagogue is thoroughly defeated and discredited’.

Balkin sluit af met wat zonder reserve wijze woorden genoemd kunnen worden over de duurzaamheid van een politiek bestel als het Amerikaanse, zoals in de tijd van de Federalist Papers al werd gezien. De opstellers van de Grondwet zagen in dat een republiek als de Amerikaanse op de lange termijn niet in stand zou blijven zonder ‘political faith’, door hem omschreven als de toewijding van burgers aan het algemeen welzijn. Ook de vitale rol van maatschappelijke organisaties, zoals media en onderwijsinstellingen, bij het onderhouden van het idee van ‘self-governance’ beklemtoonde Balkin. Hij maakte vervolgens zonder te aarzelen de sprong naar het heden: twee eeuwen later begrepen wij nog steeds ‘that the machine will not go of itself’. Nog altijd was de inspanning van velen vereist om de zich herhalende bedreigingen van de democratie het hoofd te bieden en het vertrouwen in de politieke instituties te herstellen wanneer dit geschonden was. De rol van het constitutionele recht hierbij was een beperkte, maar essentiële: ‘constitutional structure’ kan deze bijdrage van maatschappelijke organisaties immers zowel faciliteren als bemoeilijken. Vandaar dat zeker in de huidige tijd de bestudering daarvan weer zo belangrijk was.

Zoals blijkt uit deze laatste opmerking blijkt, en ook uit hetgeen ik eerder opmerkte over het zwaartepunt in het werk van Levinson, is dit welbeschouwd geen punt van verschil tussen Balkin en hem. Hun waardering van de in de Amerikaanse Grondwet ingebouwde mechanismen om de doorwerking van de volkswil te temperen, verschilt echter. Levinson was, en blijft, daar kritisch over. Balkin schrijft echter dat, hoewel het Amerikaanse staatsbestel al eens gefaald heeft rond de Burgeroorlog in de 19deeeuw en dit nogmaals kan gebeuren, de Grondwet toch zo in elkaar is gezet dat de kans of falen wordt verkleind. De reden is hiervoor is dat nadrukkelijk is rekening gehouden met een dergelijke kans op mislukking. Thans is opnieuw een test aangebroken van de kracht van de ingebouwde mechanismen die de risico’s van verandering beogen te temperen.

De vraag hoe deze test zal uitvallen, is een thema dat beoefenaren van het constitutionele recht in de Verenigde Staten en daarbuiten de komende jaren nog veel werk zal geven. Balkin heeft daar inmiddels een voorschot opgenomen door de huidige situatie in de Verenigde Staten nog niet als een constitutionele crisis aan te merken, maar hoogstens als ‘constitutional rot’. Levinson zal zich ongetwijfeld ook verder in deze discussie begeven, al was het maar omdat hij samen met Balkin reeds tien jaar geleden een baanbrekend artikel over het verschijnsel constitutionele crisis schreef. Voor ons voert deze discussie te ver en het is er ook nog te vroeg voor. Daarom volsta ik in dit hoofdstuk met weergave van de bovengenoemde opvattingen van Balkin, die een fraai tegenwicht vormen bij de eerder weergegeven opvattingen van Levinson terzake van ‘popular constitutionalism’. De lezer kan zich zo zelf een oordeel vormen over de merites van beide standpunten, die zoals vaker beide een kern van waarheid lijken te bevatten.

Zie verder:

Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (IV): De heterogeniteit van de huidige Amerikaanse bevolking en de menselijke natuur

Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (III): De achterlopende Grondwet

Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (II): Een opzienbarend boek

Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (I): Inleiding


Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (II): Een opzienbarend boek

Dit is het tweede deel van een nieuwe serie blogposts gebaseerd op een bijdrage die ik een jaar geleden, op 20 april 2017, leverde aan een symposium over The Federalist Papers. Het symposium, dat plaatsvond in Brussel, was georganiseerd door De Debatten. ‘De Debatten is een initiatief van de Vrije Universiteit Brussel met de Universiteit Leiden en als Nederlandstalig forum een vaste waarde onder rechtsfilosofen en rechtshistorici uit de Lage Landen en een groeiende waarde binnen de wereld van de politieke filosofie.’ De bijdrage verschijnt volgende maand, in definiteve vorm en voorzien van notenapparaat, ook in druk.


Sanford Levinson is sinds 1980 hoogleraar rechten en politieke wetenschappen aan de Universiteit van Texas in Austin. Een eerste reden waarom hij een interessante auteur over de Federalist Papers is, is dat hij niet alleen een gecombineerde leeropdracht heeft, maar in de praktijk in zijn werk ook daadwerkelijk een integratie van rechten en politieke wetenschappen tot stand brengt. Wat de laatste discipline betreft, doet hij dat dan nog met inbegrip van de politieke theorieën. Een dergelijke benadering, die nog altijd onderscheidend is, kan zeker ook binnen het Amerikaanse constitutionele recht vruchtbaar zijn, gelet op het verschil tussen de geschreven en de ongeschreven Constitutie. Welbeschouwd is het dan ook minder toepasselijk om nog van constitutioneel recht te spreken en kan eerder de aanduiding ‘constitutional studies’ worden gebruikt. Toch blijft Levinson op de ene of de andere wijze altijd bezig met het constitutionele recht, in de zin dat hij oog houdt voor de constitutionele structuren waarbinnen zich politieke processen en ook theorievorming afspelen.

De hoofdreden waarom Levinson een boeiende auteur is wanneer het de Federalist Papers betreft, is echter ongetwijfeld dat hij de meest prominente progressief-liberale staatsrechtswetenschapper is die er in de Verenigde Staten te vinden valt op het terrein van de constitutie. Enkele kwalificaties die van Levinson zijn gegeven, mogen dit illustreren: ‘the most imaginative, innovative and provocative constitutional scholar of our time’; ‘post New Deal America’s preeminent advocate of constitutional reform’; ‘America’s greatest revolutionary constitutionalist’; en ‘the unofficial spokesman for progressive critics of the Constitution’.

Nu is het op zichzelf genomen niet heel bijzonder te noemen dat een Amerikaanse staatsrechtswetenschapper progressief-liberaal blijkt te zijn. Onder de meesten van zijn progressief-liberale collega’s behoren de Federalist Papers evenwel niet tot de standaardverwijzingen, laat staan dat zij er een boek aan wijden. Juist de combinatie van de leidende progressief-liberale staatsrechtsbeoefenaar in de Verenigde Staten met een studie over de Federalist Papers is althans op papier echter goed voor het nodige vuurwerk.

Dat wordt ook erkend door conservatievere collega’s, zoals Robert P. George van het James Madison Program in American Ideals and Institutions aan de Universiteit van Princeton. Bij wijze van aanbeveling voor een eerder boek van Levinson schreef George: ‘Few scholars are in the same league with Professor Sanford Levinson when it comes to raising provocative questions about the Constitution and conventional modes of interpreting its provisions.’ Het maakte voor George ten principale geen verschil of men het nu eens of oneens was met de analyses en conclusies van Levinson: ‘what matters is that he forces readers to think about dimensions of constitutional questions that ordinarily go unnoticed.’ Dit eerdere boek betrof Our Undemocratic Constitution: Where the Constitution Goes Wrong (And How We the People Can Correct It) en dateert van 2006. Recenter, in 2012, publiceerde Levinson verder Framed. America’s 51 Constitutions and the Crisis of Governance. Hoewel het de moeite waard lijkt te onderzoeken of en in hoeverre Levinson in de loop van de tijd een ontwikkeling heeft doorgemaakt in zijn denken over de Amerikaanse Constitutie, blijft een dergelijke poging hier achterwege. Tenslotte betreft het een bundel over de Federalist Papers, dus ligt het in de rede mij te concentreren op Levinson’s boek dat daar het meest direct over gaat.

Dat boek is ongetwijfeld An Argument Open to All, waarover de Boston Review schreef in een formulering die ik hierboven reeds half parafraseerde: ‘When the country’s most prominent critic of the Constitution writes a commentary on the most famous defense of that Constitution, it is an event. When the publication of that commentary comes at a time when the system of government that Constitution provides is, by all accounts, under serious strain, it is an event very much worth noting.’ Op de tweede helft van dit citaat komt deze serie blogposts terug in deel 6, dat is gewijd aan de verkiezing van Donald Trump tot President van de Verenigde Staten.

Overigens schrijft Levinson in zijn boek niet op de gebruikelijke wijze over de Federalist Papers, dat wil zeggen door deze te plaatsen in hun historische context. In de inleiding op zijn boek neemt hij dan ook direct afstand van het idee dat herlezing van de Federalist Papers primair zou moeten bijdragen tot een beter begrip van de oorspronkelijke bedoelingen van de Amerikaanse Constitutie. Ook is hij niet geïnteresseerd in de verschillen tussen de verschillende auteurs van de Federalist Papers, zoals menige andere wetenschapper. Teneinde dit tot uitdrukking te brengen, duidt hij hen gezamenlijk aan als ‘Publius’.

In plaats hiervan gaat Levinson in het boek juist op zoek naar de mogelijke actuele relevantie van elk van de 85 Federalist Papers. Dit zowel voor Amerikaanse lezers als voor internationale lezers die op zoek zijn naar mogelijke lessen die zij uit het werk kunnen trekken in het kader van de ‘constitutional design’ in eigen land. Natuurlijk is het weer enigszins een progressief-liberale trek om in termen van ‘constitutional design’ te denken als het om andere landen gaat, alsof de culturele en historische context waarbinnen een constitutioneel stelsel functioneert maakbaar zou zijn. Anderzijds vormen de Federalist Papers zelf een vroeg voorbeeld van deze thans wederom populaire stroming binnen het vergelijkende constitutionele recht.

Levinson’s benadering is al met al, zoals hij het zelf formuleert, ‘highly “presentist”’. Of, om de titel van de inleiding aan te halen: hij beschouwt Publius als tijdgenoot. Tot zijn eigen verrassing kwam Levinson al schrijvende tot de ontdekking dat niet alleen de paar bekende nummers, maar elk van de 85 oorspronkelijke essays ‘contains something that should spark our interest today’.

Zie voorts:

Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (I): Inleiding

Upcoming Speaking Engagement: Symposium The Federalist Papers, Brussel, 20 april 2017

Participant, ‘Great Transformations: Political Science and the Big Questions of Our Time’, 2016 APSA Annual Meeting, Philadelphia, PA, September 1-4