Category Archives: Law and Religion

Chapter on ‘The Boundaries of Faith-Based Organizations in Europe’ in forthcoming Research Handbook on Law and Religion

The description of the edited volume reads as follows:

‘Offering an interdisciplinary, international and philosophical perspective, this comprehensive Handbook explores both perennial and recent legal issues that concern the modern state and its interaction with religious communities and individuals.

Providing in-depth, original analysis the book includes studies of a wide array of nation-states, such as India and Turkey, which each have their own complex issues centred on law, religion and the interactions between the two. Longstanding issues of religious liberty are explored such as the right of conscientious objection, religious confession privilege and the wearing of religious apparel. The contested meanings of the secular state and religious neutrality are revisited from different perspectives and the reality of the international human rights protections for religious freedom are analysed.

Timely and astute, this discerning Handbook will be a valuable resource for both academics and researchers interested in the many topics surrounding law and religion. Lawyers and practitioners will also appreciate the clarity with which the rights of religious liberty, and the challenges in making these compatible with state law, are presented.’

The Research Handbook, to be published with Edward Elgar in September 2018, is edited by Rex Ahdar, Faculty of Law, University of Otago, New Zealand.

My own chapter is entitled: ‘The Boundaries of Faith-Based Organizations in Europe.’

Other contributors to the volume include: R. Albert, B.L. Berger, J.E. Buckingham, P. Dane, J. Harrison, M.A. Helfand, M. Hill, A. Koppelman, I. Leigh, J. Neo, Y. Rosnai, R. Sandberg, S.D. Smith, K. Thompson and F. Venter.

See for the full table of contents, and order information:

See also:

Paper presentation during XXI World Congress of the International Association for the History of Religions

New volume on ‘Religion and Civil Society: The Changing Faces of Religion and Secularity’

NWO to finance research project ‘Religion Renegotiated: Faith-Based Organizations and the State in the Netherlands since the 1960s’


Upcoming Speaking Engagement: The Fifth ICLARS Conference – Living Together in Diversity: Strategies from Law and Religion

The conference will take place at the Pontifical Catholic University of Rio de Janeiro (Departamento de Direito), Brasil, from 12-14 September 2018

I will be addressing the question: “Can natural law serve as foundation for a truly universal right to freedom of religion or belief?”

Other speakers during the conference include: Silvio Ferrari (University of Milan, Italy), Mark Hill (Cardiff University, United Kingdom), Ewelina Ochab (University of Kent), Ahmed Salisu Garba (Law Bauchi State University, Nigeria), Neil Foster (Newcastle Law School, Australia), Brett Scharffs (BrighamYoung University, USA), Rick Garnett (University of Notre Dame, USA), Javier Martínez-Torrón (Universidad Complutense de Madrid, España), John Inazu (Washington University, USA), Gerhard Robbers (Trier), Jan Figel (EU Special Envoy on Religious Freedom), Jessica Giles (The Open University, United Kingdom), Zachary Calo (Hamad Bin Khalifa University, Qatar), Pieter Coertzen (Stellenbosch University, South Africa), Li-Ann Thio (National University of Singapore Faculty of Law, Singapore), and Cole Durham (Brigham Young University, USA).

For the full program, see:

See also:

Review of book on ‘Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human’

Panel Chair and Presenter, First Annual Conference, European Academy of Religion, Bologna, 5-8 March, 2018

Paper presentation during third bi-annual ICLARS conference in Virginia, United States

Review of book on ‘Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human’

UPDATE: see also this press release in Dutch:

Very grateful to Robert Joustra for taking the time to write this review of my book for the Review of Faith & International Affairs – worth the read also because of the other literature he references along the way and the difficult questions it raises:

‘The Review of Faith & International Affairs is published out of the Center on Faith & International Affairs (CFIA) at the Institute for Global Engagement.’

See also:

Press Release: ‘Hans-Martien ten Napel has book published “Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human”’

Interview on project on ‘Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom’

Law and Religious Freedom Book Panel at the Annual Meetings of the American Academy of Religion and the Society of Biblical Literature, Boston, Friday, November 17 at 4 PM – 6 PM EST


Call for Papers, Panel on Public Theology and its potential for Law and Religion scholarship

UPDATE: see for the call:

I am currently putting together a panel for the 2018 conference of the European Academy of Religion on the question of what, if anything, law and religion scholarship can learn from public theology works such as James K.A. Smith’s Awaiting the King. Anyone interested in joining the panel, please let me know. The draft description of the panel reads as follows:

This panel considers James K.A. Smith’s Cultural Liturgies (Desiring the King, Imagining the King, Awaiting the King) and discusses the potential for scholars in Law and Religion to engage with his public theology along the lines of the legal-theological approach as recently suggested by Stefanus Hendrianto in the journal Law and Method. The panel examines Smith’s reservations concerning natural law doctrine as can be found in Judaism, Christianity, and Islam, among other traditions. It explores the potential to use perspectives from Smith’s public theology – in connection with other Christians thinkers such as Augustine – as a legal-theoretical alternative to ideas advanced by Ronald Dworkin and Jürgen Habermas. It will further consider the relevance of Smith’s work in the more general context of public administration. The organizers welcome paper proposals engaging other public theologies than Smith’s, as long as the focus remains on their potential for law and religion scholarship.

For information on the conference, see:

See also:

Panel Chair and Presenter, First Annual Conference, European Academy of Religion, Bologna, 5-8 March, 2018

Upcoming Speaking Engagement: Annual Conference of the European Academy of Religion, Bologna, March 5-8, 2018

Law and Religious Freedom Book Panel at the Annual Meetings of the American Academy of Religion and the Society of Biblical Literature, Boston, Friday, November 17, 2017, 4 PM – 6 PM EST (II)


Advanced Course on ‘The Relevance of the Federalist Papers Today’

In 2015, renowned progressive legal scholar Sanford Levinson published a book, entitled An Argument Open to All. Reading the Federalist in the 21st Century. In this lecture, we will look at some of Levinson’s findings regarding ‘the most important work in political science ever written in the United States’, and also ask ourselves the question: where does he go wrong?

I will be teaching the course as part of Acton University 2018, 19-22 June, Grand Rapids, MI.

Acton University is a unique, four-day exploration of the intellectual foundations of a free society. Guided by a distinguished, international faculty, Acton University is an opportunity to deepen your knowledge and integrate philosophy, theology, business, development – with sound, market based, economics.’

For more information, see:

See also:

Participant, Acton University, June 20-23 2017, Grand Rapids, Michigan (I)

Participant, Acton University, June 20-23 2017, Grand Rapids, Michigan (II)

Bijdrage aan bundel De Federalist Papers. Bakermat van het moderne constitutionalisme (2018)


Bijdrage aan bundel De Federalist Papers. Bakermat van het moderne constitutionalisme (2018)

‘De Federalist Papers worden zeer geprezen door vele presidenten van de V.S., waaronder Washington, Jefferson en Theodore Roosevelt. Het Amerikaanse Hooggerechtshof citeert er tot op de dag van vandaag regelmatig uit als maatgevend voor de uitleg van de Constitutie. En politiek historicus Clinton Rossiter noemt ze ‘the most important work in political science that has ever been written, or is likely ever to be written, in the United States.’ Een werk dat volgens Tocqueville, de auteur van hét standaardwerk over democratie, ‘overal ter wereld gelezen zou moeten worden door wie in politiek en recht is geïnteresseerd’. In deze bundel worden de Federalist Papers, voor het eerst in de geschiedenis van de Lage Landen, voor een Nederlandstalig publiek ingeleid en becommentarieerd.’


Op deze plaats kan ook worden doorgeklikt naar de inhoudsopgave en de inleiding van de buindel.

Mijn eigen bijdrage aan de bundel, die onder redactie staat van Paul de Hert, Andreas Kinneging en Gerard Versluis, is getiteld: ‘Think for yourselves? N.a.v. Sanford Levinson, An Argument Open to All. Reading The Federalist in the 21st Century (2015)’.

Een niet-definitieve versie versier van deze bijdrage, zonder notenapparaat, valt te lezen in een eerdere reeks posten op dit blog:

Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (VI, slot): Levinson, de bloedverwant

Zie voorts:

Upcoming Speaking Engagement: Symposium The Federalist Papers, Brussel, 20 april 2017

Participant, ‘Great Transformations: Political Science and the Big Questions of Our Time’, 2016 APSA Annual Meeting, Philadelphia, PA, September 1-4



Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (II): Een opzienbarend boek

Dit is het tweede deel van een nieuwe serie blogposts gebaseerd op een bijdrage die ik een jaar geleden, op 20 april 2017, leverde aan een symposium over The Federalist Papers. Het symposium, dat plaatsvond in Brussel, was georganiseerd door De Debatten. ‘De Debatten is een initiatief van de Vrije Universiteit Brussel met de Universiteit Leiden en als Nederlandstalig forum een vaste waarde onder rechtsfilosofen en rechtshistorici uit de Lage Landen en een groeiende waarde binnen de wereld van de politieke filosofie.’ De bijdrage verschijnt volgende maand, in definiteve vorm en voorzien van notenapparaat, ook in druk.


Sanford Levinson is sinds 1980 hoogleraar rechten en politieke wetenschappen aan de Universiteit van Texas in Austin. Een eerste reden waarom hij een interessante auteur over de Federalist Papers is, is dat hij niet alleen een gecombineerde leeropdracht heeft, maar in de praktijk in zijn werk ook daadwerkelijk een integratie van rechten en politieke wetenschappen tot stand brengt. Wat de laatste discipline betreft, doet hij dat dan nog met inbegrip van de politieke theorieën. Een dergelijke benadering, die nog altijd onderscheidend is, kan zeker ook binnen het Amerikaanse constitutionele recht vruchtbaar zijn, gelet op het verschil tussen de geschreven en de ongeschreven Constitutie. Welbeschouwd is het dan ook minder toepasselijk om nog van constitutioneel recht te spreken en kan eerder de aanduiding ‘constitutional studies’ worden gebruikt. Toch blijft Levinson op de ene of de andere wijze altijd bezig met het constitutionele recht, in de zin dat hij oog houdt voor de constitutionele structuren waarbinnen zich politieke processen en ook theorievorming afspelen.

De hoofdreden waarom Levinson een boeiende auteur is wanneer het de Federalist Papers betreft, is echter ongetwijfeld dat hij de meest prominente progressief-liberale staatsrechtswetenschapper is die er in de Verenigde Staten te vinden valt op het terrein van de constitutie. Enkele kwalificaties die van Levinson zijn gegeven, mogen dit illustreren: ‘the most imaginative, innovative and provocative constitutional scholar of our time’; ‘post New Deal America’s preeminent advocate of constitutional reform’; ‘America’s greatest revolutionary constitutionalist’; en ‘the unofficial spokesman for progressive critics of the Constitution’.

Nu is het op zichzelf genomen niet heel bijzonder te noemen dat een Amerikaanse staatsrechtswetenschapper progressief-liberaal blijkt te zijn. Onder de meesten van zijn progressief-liberale collega’s behoren de Federalist Papers evenwel niet tot de standaardverwijzingen, laat staan dat zij er een boek aan wijden. Juist de combinatie van de leidende progressief-liberale staatsrechtsbeoefenaar in de Verenigde Staten met een studie over de Federalist Papers is althans op papier echter goed voor het nodige vuurwerk.

Dat wordt ook erkend door conservatievere collega’s, zoals Robert P. George van het James Madison Program in American Ideals and Institutions aan de Universiteit van Princeton. Bij wijze van aanbeveling voor een eerder boek van Levinson schreef George: ‘Few scholars are in the same league with Professor Sanford Levinson when it comes to raising provocative questions about the Constitution and conventional modes of interpreting its provisions.’ Het maakte voor George ten principale geen verschil of men het nu eens of oneens was met de analyses en conclusies van Levinson: ‘what matters is that he forces readers to think about dimensions of constitutional questions that ordinarily go unnoticed.’ Dit eerdere boek betrof Our Undemocratic Constitution: Where the Constitution Goes Wrong (And How We the People Can Correct It) en dateert van 2006. Recenter, in 2012, publiceerde Levinson verder Framed. America’s 51 Constitutions and the Crisis of Governance. Hoewel het de moeite waard lijkt te onderzoeken of en in hoeverre Levinson in de loop van de tijd een ontwikkeling heeft doorgemaakt in zijn denken over de Amerikaanse Constitutie, blijft een dergelijke poging hier achterwege. Tenslotte betreft het een bundel over de Federalist Papers, dus ligt het in de rede mij te concentreren op Levinson’s boek dat daar het meest direct over gaat.

Dat boek is ongetwijfeld An Argument Open to All, waarover de Boston Review schreef in een formulering die ik hierboven reeds half parafraseerde: ‘When the country’s most prominent critic of the Constitution writes a commentary on the most famous defense of that Constitution, it is an event. When the publication of that commentary comes at a time when the system of government that Constitution provides is, by all accounts, under serious strain, it is an event very much worth noting.’ Op de tweede helft van dit citaat komt deze serie blogposts terug in deel 6, dat is gewijd aan de verkiezing van Donald Trump tot President van de Verenigde Staten.

Overigens schrijft Levinson in zijn boek niet op de gebruikelijke wijze over de Federalist Papers, dat wil zeggen door deze te plaatsen in hun historische context. In de inleiding op zijn boek neemt hij dan ook direct afstand van het idee dat herlezing van de Federalist Papers primair zou moeten bijdragen tot een beter begrip van de oorspronkelijke bedoelingen van de Amerikaanse Constitutie. Ook is hij niet geïnteresseerd in de verschillen tussen de verschillende auteurs van de Federalist Papers, zoals menige andere wetenschapper. Teneinde dit tot uitdrukking te brengen, duidt hij hen gezamenlijk aan als ‘Publius’.

In plaats hiervan gaat Levinson in het boek juist op zoek naar de mogelijke actuele relevantie van elk van de 85 Federalist Papers. Dit zowel voor Amerikaanse lezers als voor internationale lezers die op zoek zijn naar mogelijke lessen die zij uit het werk kunnen trekken in het kader van de ‘constitutional design’ in eigen land. Natuurlijk is het weer enigszins een progressief-liberale trek om in termen van ‘constitutional design’ te denken als het om andere landen gaat, alsof de culturele en historische context waarbinnen een constitutioneel stelsel functioneert maakbaar zou zijn. Anderzijds vormen de Federalist Papers zelf een vroeg voorbeeld van deze thans wederom populaire stroming binnen het vergelijkende constitutionele recht.

Levinson’s benadering is al met al, zoals hij het zelf formuleert, ‘highly “presentist”’. Of, om de titel van de inleiding aan te halen: hij beschouwt Publius als tijdgenoot. Tot zijn eigen verrassing kwam Levinson al schrijvende tot de ontdekking dat niet alleen de paar bekende nummers, maar elk van de 85 oorspronkelijke essays ‘contains something that should spark our interest today’.

Zie voorts:

Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (I): Inleiding

Upcoming Speaking Engagement: Symposium The Federalist Papers, Brussel, 20 april 2017

Participant, ‘Great Transformations: Political Science and the Big Questions of Our Time’, 2016 APSA Annual Meeting, Philadelphia, PA, September 1-4



Video debat ‘(A)theïsme – Brengt religie meer vrede, of meer oorlog?’, De Balie, 8 april 2018

‘Hoeveel ruimte is er voor religie in een seculiere samenleving? Als we naar het maatschappelijke debat over de excessen van godsdiensten kijken – het misbruik in de katholieke kerk, misbruik in joodse gemeenschappen en het terrorisme uit naam van god – lijkt het makkelijk om te oordelen. Maar religie biedt juist ook houvast en zingeving in een snel veranderende wereld. Op de hele wereld is er geen volk te vinden zonder religie. Gelovig zijn zit dus niet alleen diep verankerd in onze cultuur, maar ook in ons menszijn.

Het aantal gelovigen op de wereld blijft in weerwil van het maatschappelijke debat gestaag toenemen. Daarom praten we op 8 april met atheïsten en theïsten over de invloed van religie op de maatschappij in de moderne tijd. Brengt religie meer vrede, of meer oorlog?

Met: Floris van den Berg (atheïst), Tamarah Benima (Joods), Hans-Martien ten Napel (Protestants), Nahed Selim (Katholiek), Alaeddine Touhami (Moslim) en Paul Cliteur (atheïst).’

Bekijk de video hier:


Zie ook:

Upcoming Speaking Engagement: (A)theïsme. Brengt religie meer vrede, of meer oorlog?, De Balie, 8 april 2018

Artikel ‘Geloof in de liberale democratie’ in Tijdschrift voor Religie, Recht en Beleid

On Islam (Volume six of the Abraham Kuyper Collected Works in Public Theology series)

Artikel ‘Geloof in de liberale democratie’ in Tijdschrift voor Religie, Recht en Beleid


De liberale visie op godsdienstvrijheid vertrekt vanuit een mensvisie waarin het belang van het kunnen beleven van de religieuze identiteit in zowel het publieke als het privédomein vooropstaat. Dit uitgangspunt leidt tot een onderscheidende visie op de plaats van geloof in de liberale democratie, die het voor burgers omgekeerd mogelijk maakt geloof te houden in de liberale democratie. Door deze mensvisie te veronachtzamen lopen nieuwe critici van de godsdienstvrijheid het gevaar de liberale democratie als doel te gaan zien en burgers als middel om dit doel te bereiken. Dit kan op termijn het geloof in de liberale democratie doen verminderen.

Lees hier het volledige (Nederlandstalige) artikel over een van de centrale stellingen uit mijn recente boek Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human (Routledge, 2017) (artikel vrij beschikbaar via Open Access):

Geloof in de liberale democratie

Zie voorts:

Upcoming Speaking Engagement: (A)theïsme. Brengt religie meer vrede, of meer oorlog?, De Balie, 8 april 2018

New Facebook Page on Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human

Press Release: ‘Hans-Martien ten Napel has book published “Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human”’


Geloof in de liberale democratie (VII): een mooie horizon?

Dit is het zevende en laatste deel van een serie blogposts, die inmiddels tevens – in definitieve vorm en aangevuld met een notenapparaat – als artikel zijn verschenen in het Tijdschrift voor Religie, Recht en Beleid. Zodra dit artikel (binnenkort) via Open Access beschikbaar komt, zal het in een volgende blogpost worden gemeld.

De vraag is al met al gerechtvaardigd hoe realistisch de in deze bijdrage uiteengezette visie op constitutionalisme, democratie en godsdienstvrijheid is. Wanneer de staat niet langer uitgaat van het bestaan van religieuze waarheid, dan is de mensvisie van Vorster de facto losgelaten, en kan deze bezwaarlijk nog langer het constitutionalisme en de democratie beïnvloeden. We zijn dan in een moderne of zelfs postmoderne constellatie beland, waarin de visie van Cohen op geloof in de liberale democratie de overhand krijgt. Hoewel deze taxatie min of meer logisch voortvloeit uit het voorgaande, dient toch gewaakt te worden voor overdrijving. De eerste reden daarvoor is dat het, vergeleken met andere delen van de wereld, nog altijd relatief goed gesteld is met de godsdienstvrijheid in het Westen. Ook wanneer we de blik beperken tot ons deel van de wereld, kan de situatie zowel van land tot land als in de tijd verschillen. Indien bijvoorbeeld enkele Europese landen zijn opgeschoven richting een postmoderne visie op godsdienstvrijheid, hoeft dat nog niet over de hele linie te gelden. In het geval een moderne visie op godsdienstvrijheid wordt aangehangen, zijn er nog altijd meer raakvlakken met de liberale uitgangssituatie dan in een postmoderne constellatie het geval is.

Een andere reden om niet te overdrijven, is dat het voor wie een appèl wil doen tot verandering, beter de positieve kanten kan beklemtonen van het alternatief dan de negatieve kanten van de status quo. In een andere context heeft Paus Franciscus gewezen op de aantrekkingskracht die kan uitgaan van het delen van ‘vreugde’ en ’het wijzen op een ‘mooie horizon’. Het is in deze geest dat in het bovenstaande aandacht is gevraagd voor een alternatief voor de visie van Cohen en andere nieuwe critici van het recht op godsdienstvrijheid en levensovertuiging op geloof in de liberale democratie. Een visie die de mens en de menselijke ervaring als vertrekpunt kiest en vandaaruit het constitutionele en politieke stelsel ontwerpt, is niet alleen historisch meer in overeenstemming met hoe westerse stelsels zijn vormgegeven, maar ook in het heden potentieel nog attractiever dan de tegenovergestelde werkwijze. Het geloof in de liberale democratie kan erdoor worden versterkt. In de tegenovergestelde situatie wordt eerst door politieke theoretici een inhoudelijke visie op liberale democratie ontworpen. Teneinde deze visie aan de maatschappelijke werkelijkheid op te kunnen leggen, wordt van mensen en hun organisaties verlangd dat zij zich hiernaar voegen. Welbeschouwd is deze visie even antipluralistisch als het populisme. Wie zich niet wenst te schikken naar de aan de liberale democratie gestelde inhoudelijke eisen, hoort niet langer bij het volk en wordt daarvan uitgesloten. Hierdoor dreigt op termijn ook het geloof in de liberale democratie te verminderen.

Het beroep op theologische concepten als vreugde en schoonheid laat tevens de waarde van een interdisciplinaire benadering van het constitutionele recht in het algemeen en van samenwerking met de theologie in het bijzonder zien. Het recht bevat zelf zeker ook normatieve begrippen, zoals rechtvaardigheid, die het positieve recht kunnen sturen. In de praktijk blijkt deze sturende kracht echter gering. Wanneer het begrip rechtvaardigheid door de nieuwe critici van godsdienstvrijheid wordt gebezigd, blijkt het tot tegengestelde resultaten te leiden dan in dit artikel bepleit. Er valt daarom niet aan te ontkomen om nog een spade dieper te steken en te beginnen met de vraag wie de mens eigenlijk is. Zo is dat ook in de periode van de stichting van de Verenigde Staten bewust of onbewust gebeurd. Voor zover het pleidooi voor een eerherstel van klassiek-liberale waarden een terugkeer behelst naar een aantal centrale gedachten aangaande de staatsinrichting zoals in deze periode ontwikkeld, verdient het aanbeveling de rol van antropologie wederom niet te veronachtzamen. Daarbij kunnen andere disciplines, zoals de ethiek en de theologie, de rechtswetenschap goede diensten bewijzen.

Geloof in de liberale democratie (VI): godsdienstvrijheid

Upcoming Speaking Engagement: (A)theïsme. Brengt religie meer vrede, of meer oorlog?, De Balie, 8 april 2018

Book Recommendations (I): Nicholas Wolterstorff, Understanding Liberal Democracy (2012)