Author Archives: H.M.T.D. ten Napel

Signatory to Amicus effort in Lautsi case before European Court of Human Rights (2010)

In 2010, Notre Dame Professor of Law Paolo Carozza led ‘a group of more than 50 law professors from 15 countries who have submitted written comments asking the Grand Chamber of the European Court of Human Rights to overturn a seven-judge panel’s ruling that crucifixes may not be displayed in Italian classrooms. (…)

“The challenges of religious pluralism in contemporary Europe can’t be resolved through the false premise that banning religious symbols from public spaces is somehow a ‘neutral’ position,” Carozza said. “Pluralism must be achieved through a genuine dialogue among the religious traditions of the European peoples, a dialogue that becomes impossible if the symbols representing the historic traditions of the continent are excised from public life, including education.”

Working with European colleagues, Carozza assembled a coalition of prominent legal scholars from across Europe, including former constitutional court judges from three countries, to intervene as amicus curiae in the case. The group is being represented by The Becket Fund for Religious Liberty. (…)

In their friend-of-the-court brief, the law professors argue that the panel’s ruling needlessly threatens the wide variety of religious symbols on display on public property all over Europe, including national flags, coats of arms, and public art. The professors also warn that the panel’s decision risks setting off a widespread conflict between government and religion. Given the wide diversity of religious practices across Europe, it makes little sense to try to create a secularist “common denominator.” Rather, they contend, the Court should give states substantial leeway to structure the church-state relationship in harmony with tradition, history and culture.

“One of the cornerstones of the construction of modern Europe was precisely the acceptance of a wide variety of practices regarding religion and public life in the various states of the region,” Carozza said. “The European Court of Human Rights has in its best moments been protective of that rich and important diversity of cultures among the peoples of Europe, but the Chamber in this case betrayed that ideal by imposing a very narrow and uniform model of what is required of the state.”’


You can read the brief, to which I was a signatory and which was rejected by the Court, here:

See also:

A Test of Faith? Religious Diversity and Accommodation in the European Workplace

Article in Muslim World Journal of Human Rights (2011)

Chapter in volume on Law and Religion in the 21st Century. Relations between States and Religious Communities (2010)

Masterprofileringsvak Vergelijkend Constitutioneel Recht over ‘Frontier Research’

De afgelopen editie van mijn masterprofileringsvak Vergelijkend Constitutioneel Recht stond in het teken van de ‘ILS Seed Money Grant for Frontier Research’ die ik vorig jaar ontving.

Wat vonden de deelnemers? Enkele opmerkingen uit de evaluatie onder studenten:

‘Erg actuele en heel interessante onderwerpen.

Een van de meest leerzame vakken van de master. Dit vak tilt de gehele master naar een hoger niveau. De manier van onderwijs daagt uit om na te denken. Zelden een docent zo enthousiast over zijn vakgebied gezien, dat wordt overgedragen op studenten.

De opzet van het college met aansluitend een discussie zorgt ervoor dat ontzettend veel interessante perspectieven besproken kunnen worden.

Het enthousiasme van de docent was bijzonder aanstekelijk en zorgde ervoor dat het onderwijs altijd interessant en leuk was.

Iedereen kreeg het woord. Er was ruimte voor het stellen van vragen. Kritische kijk werd gewaardeerd.

Enorm veel achtergrondkennis met een heldere uitleg op vragen.

Veel oefening in schrijven.

Omdat elke week minstens 1 opdracht ingeleverd moest worden, werd je gedwongen om alle stof goed te bestuderen en over na te denken. Dat maakt dat ik de stof me ook beter eigen maak.

Goede nuttige feedback werd gegeven.

Uitdagend is het vak zeker, maar dat is juist positief.’

Vak gemist of anderszins nog niet kunnen volgen? In het eerste semester heb je een nieuwe kans:

Zie ook:

Press Release: ‘Twelve ILS seed money grants for frontier research at Leiden Law School’

Presenter and Discussant, ICON-S Conference ‘Courts, Power, Public Law’, University of Copenhagen, 5-7 July 2017 (II)

Masterprofileringsvak Vergelijkend Constitutioneel Recht / Master Elective Course on Comparative Constitutional Law



Chapter on ‘The Boundaries of Faith-Based Organizations in Europe’ in forthcoming Research Handbook on Law and Religion

The description of the edited volume reads as follows:

‘Offering an interdisciplinary, international and philosophical perspective, this comprehensive Handbook explores both perennial and recent legal issues that concern the modern state and its interaction with religious communities and individuals.

Providing in-depth, original analysis the book includes studies of a wide array of nation-states, such as India and Turkey, which each have their own complex issues centred on law, religion and the interactions between the two. Longstanding issues of religious liberty are explored such as the right of conscientious objection, religious confession privilege and the wearing of religious apparel. The contested meanings of the secular state and religious neutrality are revisited from different perspectives and the reality of the international human rights protections for religious freedom are analysed.

Timely and astute, this discerning Handbook will be a valuable resource for both academics and researchers interested in the many topics surrounding law and religion. Lawyers and practitioners will also appreciate the clarity with which the rights of religious liberty, and the challenges in making these compatible with state law, are presented.’

The Research Handbook, to be published with Edward Elgar in September 2018, is edited by Rex Ahdar, Faculty of Law, University of Otago, New Zealand.

My own chapter is entitled: ‘The Boundaries of Faith-Based Organizations in Europe.’

Other contributors to the volume include: R. Albert, B.L. Berger, J.E. Buckingham, P. Dane, J. Harrison, M.A. Helfand, M. Hill, A. Koppelman, I. Leigh, J. Neo, Y. Rosnai, R. Sandberg, S.D. Smith, K. Thompson and F. Venter.

See for the full table of contents, and order information:

See also:

Paper presentation during XXI World Congress of the International Association for the History of Religions

New volume on ‘Religion and Civil Society: The Changing Faces of Religion and Secularity’

NWO to finance research project ‘Religion Renegotiated: Faith-Based Organizations and the State in the Netherlands since the 1960s’


Upcoming Speaking Engagement: The Fifth ICLARS Conference – Living Together in Diversity: Strategies from Law and Religion

The conference will take place at the Pontifical Catholic University of Rio de Janeiro (Departamento de Direito), Brasil, from 12-14 September 2018

I will be addressing the question: “Can natural law serve as foundation for a truly universal right to freedom of religion or belief?”

Other speakers during the conference include: Silvio Ferrari (University of Milan, Italy), Mark Hill (Cardiff University, United Kingdom), Ewelina Ochab (University of Kent), Ahmed Salisu Garba (Law Bauchi State University, Nigeria), Neil Foster (Newcastle Law School, Australia), Brett Scharffs (BrighamYoung University, USA), Rick Garnett (University of Notre Dame, USA), Javier Martínez-Torrón (Universidad Complutense de Madrid, España), John Inazu (Washington University, USA), Gerhard Robbers (Trier), Jan Figel (EU Special Envoy on Religious Freedom), Jessica Giles (The Open University, United Kingdom), Zachary Calo (Hamad Bin Khalifa University, Qatar), Pieter Coertzen (Stellenbosch University, South Africa), Li-Ann Thio (National University of Singapore Faculty of Law, Singapore), and Cole Durham (Brigham Young University, USA).

For the full program, see:

See also:

Review of book on ‘Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human’

Panel Chair and Presenter, First Annual Conference, European Academy of Religion, Bologna, 5-8 March, 2018

Paper presentation during third bi-annual ICLARS conference in Virginia, United States

Nieuwsbericht ‘Hans-Martien ten Napel doceert Advanced Course over de Federalist Papers in VS’

“Van 19-22 juni jl. nam Hans-Martien ten Napel, universitair hoofddocent Staats- en bestuursrecht, deel aan Acton University in Grand Rapids, Michigan. Acton University, dat jaarlijks wordt georganiseerd door het Acton Institute, is ‘a unique, four-day exploration of the intellectual foundations of a free society’. Er komen meer dan 1.000 cursisten op af uit de hele wereld en uit diverse sectoren van het maatschappelijke leven.

Ten Napel doceerde aan Acton University een ‘advanced course’ over ‘The Relevance of the Federalist Papers Today’. Deze lezing was o.m. gebaseerd op een bijdrage die hij leverde aan de onlangs verschenen bundel De Federalist Papers. Bakermat van het moderne constitutionalisme (Damon, 2018). De bundel is de eerste Nederlandstalige inleiding tot wat wel is genoemd ‘the most important book in political science ever written in the United States’, ‘a basic source of constitutional law’ en ‘a great classic of political theory’.”


Zie ook:

Advanced Course on ‘The Relevance of the Federalist Papers Today’

Participant, Acton University, June 20-23 2017, Grand Rapids, Michigan (II)

Participant, Acton University, June 20-23 2017, Grand Rapids, Michigan (I)


Review of book on ‘Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human’

UPDATE: see also this press release in Dutch:

Very grateful to Robert Joustra for taking the time to write this review of my book for the Review of Faith & International Affairs – worth the read also because of the other literature he references along the way and the difficult questions it raises:

‘The Review of Faith & International Affairs is published out of the Center on Faith & International Affairs (CFIA) at the Institute for Global Engagement.’

See also:

Press Release: ‘Hans-Martien ten Napel has book published “Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human”’

Interview on project on ‘Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom’

Law and Religious Freedom Book Panel at the Annual Meetings of the American Academy of Religion and the Society of Biblical Literature, Boston, Friday, November 17 at 4 PM – 6 PM EST


Call for Papers, Panel on Public Theology and its potential for Law and Religion scholarship

UPDATE: see for the call:

I am currently putting together a panel for the 2018 conference of the European Academy of Religion on the question of what, if anything, law and religion scholarship can learn from public theology works such as James K.A. Smith’s Awaiting the King. Anyone interested in joining the panel, please let me know. The draft description of the panel reads as follows:

This panel considers James K.A. Smith’s Cultural Liturgies (Desiring the King, Imagining the King, Awaiting the King) and discusses the potential for scholars in Law and Religion to engage with his public theology along the lines of the legal-theological approach as recently suggested by Stefanus Hendrianto in the journal Law and Method. The panel examines Smith’s reservations concerning natural law doctrine as can be found in Judaism, Christianity, and Islam, among other traditions. It explores the potential to use perspectives from Smith’s public theology – in connection with other Christians thinkers such as Augustine – as a legal-theoretical alternative to ideas advanced by Ronald Dworkin and Jürgen Habermas. It will further consider the relevance of Smith’s work in the more general context of public administration. The organizers welcome paper proposals engaging other public theologies than Smith’s, as long as the focus remains on their potential for law and religion scholarship.

For information on the conference, see:

See also:

Panel Chair and Presenter, First Annual Conference, European Academy of Religion, Bologna, 5-8 March, 2018

Upcoming Speaking Engagement: Annual Conference of the European Academy of Religion, Bologna, March 5-8, 2018

Law and Religious Freedom Book Panel at the Annual Meetings of the American Academy of Religion and the Society of Biblical Literature, Boston, Friday, November 17, 2017, 4 PM – 6 PM EST (II)


Advanced Course on ‘The Relevance of the Federalist Papers Today’

In 2015, renowned progressive legal scholar Sanford Levinson published a book, entitled An Argument Open to All. Reading the Federalist in the 21st Century. In this lecture, we will look at some of Levinson’s findings regarding ‘the most important work in political science ever written in the United States’, and also ask ourselves the question: where does he go wrong?

I will be teaching the course as part of Acton University 2018, 19-22 June, Grand Rapids, MI.

Acton University is a unique, four-day exploration of the intellectual foundations of a free society. Guided by a distinguished, international faculty, Acton University is an opportunity to deepen your knowledge and integrate philosophy, theology, business, development – with sound, market based, economics.’

For more information, see:

See also:

Participant, Acton University, June 20-23 2017, Grand Rapids, Michigan (I)

Participant, Acton University, June 20-23 2017, Grand Rapids, Michigan (II)

Bijdrage aan bundel De Federalist Papers. Bakermat van het moderne constitutionalisme (2018)


Bijdrage aan bundel De Federalist Papers. Bakermat van het moderne constitutionalisme (2018)

‘De Federalist Papers worden zeer geprezen door vele presidenten van de V.S., waaronder Washington, Jefferson en Theodore Roosevelt. Het Amerikaanse Hooggerechtshof citeert er tot op de dag van vandaag regelmatig uit als maatgevend voor de uitleg van de Constitutie. En politiek historicus Clinton Rossiter noemt ze ‘the most important work in political science that has ever been written, or is likely ever to be written, in the United States.’ Een werk dat volgens Tocqueville, de auteur van hét standaardwerk over democratie, ‘overal ter wereld gelezen zou moeten worden door wie in politiek en recht is geïnteresseerd’. In deze bundel worden de Federalist Papers, voor het eerst in de geschiedenis van de Lage Landen, voor een Nederlandstalig publiek ingeleid en becommentarieerd.’


Op deze plaats kan ook worden doorgeklikt naar de inhoudsopgave en de inleiding van de buindel.

Mijn eigen bijdrage aan de bundel, die onder redactie staat van Paul de Hert, Andreas Kinneging en Gerard Versluis, is getiteld: ‘Think for yourselves? N.a.v. Sanford Levinson, An Argument Open to All. Reading The Federalist in the 21st Century (2015)’.

Een niet-definitieve versie versier van deze bijdrage, zonder notenapparaat, valt te lezen in een eerdere reeks posten op dit blog:

Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (VI, slot): Levinson, de bloedverwant

Zie voorts:

Upcoming Speaking Engagement: Symposium The Federalist Papers, Brussel, 20 april 2017

Participant, ‘Great Transformations: Political Science and the Big Questions of Our Time’, 2016 APSA Annual Meeting, Philadelphia, PA, September 1-4



Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (VI, slot): Levinson, de bloedverwant

Dit is het zesde en laatste deel van een nieuwe serie blogposts gebaseerd op een bijdrage die ik een jaar geleden, op 20 april 2017, leverde aan een symposium over The Federalist Papers. Het symposium, dat plaatsvond in Brussel, was georganiseerd door De Debatten. ‘De Debatten is een initiatief van de Vrije Universiteit Brussel met de Universiteit Leiden en als Nederlandstalig forum een vaste waarde onder rechtsfilosofen en rechtshistorici uit de Lage Landen en een groeiende waarde binnen de wereld van de politieke filosofie.’ De bijdrage is onlangs ook, in definiteve vorm en voorzien van notenapparaat, gepubliceerd. Meer informatie daarover volgt nog.

De laatste opmerking, te weten dat ook het pleidooi van Levinson voor ‘popular constitutionalism’ aandacht verdient, brengt mij tenslotte op een evaluerende opmerking ten aanzien van het boek van Levinson over de Federalist Papers. De ontegenzeggelijk ernstige ondertoon van de mailwisseling tussen Balkin en Levinson kan een aanwijzing zijn dat niet alleen progressieve liberalen onderling, maar ook conservatieve en progressieve liberalen elkaar in de huidige tijd beter kunnen vasthouden dan elkaar vliegen afvangen. Uiteraard zal tussen hen de waardering van het verschijnsel Trump, en daarmee ook die van de toestand waarin de Amerikaanse constitutionele democratie verkeert, uiteenlopen. Toch konden liberalen van uiteenlopende signatuur elkaar wel eens nodig hebben om bepaalde waarden in het staatsbestel die hen allen dierbaar zijn, in stand te houden. Niet alleen staat de liberale democratie wereldwijd onder druk, maar ook binnen het Westen is haar voortbestaan, zoals Balkin terecht opmerkt, nooit vanzelfsprekend. Dat geldt ook nu.

Dat er van de kant van een uitgesproken progressieve liberaal als Levinson openheid bestaat richting conservatieve stromingen, mag blijken uit het feit dat hij recentelijk voor de American Society for Political and Legal Philosophy een bundel hielp redigeren, getiteld American Conservatism (2016). Deze bundel bevat o.a. een hoofdstuk over constitutioneel conservatisme, welke richting wordt uiteengezet met behulp van de begrippen ‘balance’, ‘restraint and the rule of law’, ‘education, recurrence to first principles, and reverence’, ‘preservation in an emergency’, ‘political limits, effective government, and preservation by adaption’. Het zijn stuk voor stuk begrippen die een andere sfeer ademen dan An Argument Open to All. Het is een spannende vraag hoe het Amerikaanse conservatisme, en het constitutionele conservatisme in het bijzonder, zich de komende periode verder zullen ontwikkelen. De opkomst van het eerdergenoemde populistische constitutionalisme, en een ‘Trumpisme’ als mogelijk uitvloeisel daarvan, stelt deze denkrichting immers voor vragen, al is er zeker niet alleen maar sprake van bedreigingen. Voor de beantwoording van dergelijke vragen is Levinson niet de aangewezen persoon. Daarvoor is hij te weinig een geestverwant van het conservatisme.

In een andere bijdrage aan de bundel over conservatisme merkt Patrick J. Deneen van de University of Notre Dame echter, in navolging van Louis Hartz, op dat er welbeschouwd slechts een filosofische traditie heeft bestaan in de Verenigde Staten. Daarmee doelt hij op de vraag of aldaar eigenlijk wel kan worden gesproken van een conservatieve traditie en dat er het nodige te zeggen valt voor de gedachte dat hetgeen er doorgaat voor conservatisme niet veel meer dan een variant van het alom aanwezige liberalisme is. Het is in dit verband veelzeggend dat de Federalist Papers als basisdocument van het Amerikaanse bestel, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het werk van Montesquieu, in hun geheel als ‘modern’ kunnen worden beschouwd. Volgens Deneen voert het al met al niet te ver om te stellen dat er in de Verenigde Staten slechts onderscheiden kan worden tussen een klassiek liberalisme, in de traditie van denkers als John Locke en Adam Smith, enerzijds en een progressief liberalisme in de lijn van filosofen als J.S. Mill, Rousseau, Kant en, later, Rawls en Habermas anderzijds. Het debat zou daarmee in de kern gaan tussen de eerste twee ‘waves of modernity’ (Leo Strauss). En dan volgt de zin waaraan deze slotparagraaf haar titel ontleent: of er in de Verenigde Staten al dan niet een conservatieve traditie bestaat, blijft volgens Deneen een dankbaar onderwerp voor discussie en nader onderzoek naar de vraag op welke manieren het Amerikaanse conservatisme ten principale liberaal blijft, kan gemakkelijk wederom tot de vaststelling leiden dat ‘the fiercest battles are those fought between brothers’.

Deneen zelf trekt hieruit zijn consequenties door zich in toenemende mate buiten het liberalisme te positioneren. Hij is echter niet de enige intellectueel die bezig is of lijkt afscheid te nemen van het liberalisme en het zal interessant zijn het debat hierover, dat naar verwachting niet zal verstommen in de voor ons liggende jaren, te volgen. Opnieuw zou het te ver voeren het debat hier verder weer te geven, laat staan er een bijdrage aan te leveren.

Voor de doeleinden van deze serie blogposts is het toereikend om vast te stellen dat klassieke en progressieve liberalen, zoals Levinson, ondanks dat zij misschien niet in alle opzichten geestverwanten zijn, toch bloedverwanten van elkaar blijven. Het boek An Argument Open to All vormt hiervan het overtuigende bewijs. Het mag uitzonderlijk heten dat een staatsrechtswetenschapper de moeite neemt om alle 85 oorspronkelijke essays van een commentaar te voorzien, met als leidende vraag wat de mogelijke relevantie ervan is in de huidige tijd. Levinson komt vervolgens ook nog tot de conclusie dat deze actuele relevantie er in alle 85 gevallen is. De centrale boodschap die hij uit de Federalist Papers meent te mogen afleiden, te weten dat ook thans politiek bewuste burgers moeten nadenken over de Grondwet en deze waar nodig weer in rapport dienen te brengen met de tijd, sluit goed aan bij een momenteel sterke stroming binnen het vergelijkende constitutionele recht die aandacht heeft voor ‘constitutional design’. Zijn these dat hij welbeschouwd Publius aan zijn zijde heeft, wanneer hij een pleidooi houdt voor voortdurende kritische reflectie op het constitutionele bestel, is een handschoen die andere wetenschappers gelet op de door Levinson aangehaalde passages uit de Federalist Papers nog niet zo eenvoudig zullen vinden om op te pakken.

Dat Levinson hierbij ook zijn stellingname potentieel complicerende kwesties, zoals die van de heterogeniteit van de hedendaagse Amerikaanse bevolking en de menselijke natuur, niet uit de weg gaat, valt eveneens te prijzen. Levinson is vervolgens enigszins in het defensief geraakt met zijn pleidooi voor ‘populistisch constitutionalisme’ als gevolg van de verkiezing van Trump tot president. Deze uitslag kwam ook voor anderen onverwacht. Het heeft bij Levinson nog niet tot een aanwijsbare verandering van standpunt geleid met betrekking tot ‘popular constitutionalism’. In eerste instantie leidde het wel tot een enigszins opportunistische aandoende oproep aan het Electoral College om het tij te keren nu dat mogelijk was.

Dat een dergelijk opstelling niet representatief is voor het hele progressieve liberalisme, bewijst de op het eerste gezicht bedachtzamere stellingname van Balkin. Balkin is, evenals Levinson, bezorgd over de ‘constitutional rot’ die zich in de Verenigde Staten volgens hem bezig is te voltrekken. Anders dan Levinson, beschouwt hij een aantal veiligheidskleppen die zijn ingebouwd in de Amerikaanse Grondwet om de doorwerking van de wil van de meerderheid te temperen als waardevol. Ook is hij beducht voor instrumenten als het referendum of de Constitutionele Conventie om de wil van het volk sterker te laten doorklinken in constitutionele zaken, zeker in het huidige tijdsgewricht. Tenslotte vraagt hij aandacht voor een aantal maatschappelijke instellingen en organisaties die eveneens van belang zijn voor de duurzaamheid van een constitutionele democratie. Daarmee nadert hij het conservatisme en illustreert hij de stelling van Deneen en anderen dat het conservatief en progressief liberalisme in de Verenigde Staten in de kern van de zaak loten van dezelfde stam zijn. Wie niet bereid is het liberalisme vaarwel te zeggen, zoals Deneen, ontkomt er niet aan Levinson tenminste als bloedverwant tegemoet te treden. In deze bijdrage heb ik daartoe een poging ondernomen.

Zie voor de eerdere delen in deze serie blogposts:

Bijdrage t.b.v. symposium The Federalist Papers (V): Trump